Boorn & Boerschop 2024-23: ‘Onderweg’ overleden. De neergang van het protestantisme in Borne in 40 jaar

Auteur: Henk Kraaijenbrink

In 2024 verscheen het afscheidsnummer, mede met ‘dank’ aan de Europese privacy wetgeving. Het afscheidsnummer maakt 40 jaar ‘Onderweg’ vol met een aantal weemoedige terugblikken o.a. over ‘40 jaar kerkgebouwen’, ’40 jaren predikant-schap in Borne’ van ds. Gootjes en ‘Onderweg’ met de kerkenraad, terugblik over afgelopen 40 jaar’ van ds. Meijer. Hij schreef ook ’40 jaar kerkblad Onderweg’.
Het verdwijnen van het blad ‘Onderweg’ is het zoveelste teken van de neergang van de kerken in Nederland, dus ook in Borne. In dat laatste nummer van 2024 staat de 40-jarige geschiedenis vermeld, die in Borne tot een fusie leidde van Hervormd en Gereformeerd. Daaraan gaat echter een hele (landelijke) geschiedenis vooraf.

Tweede Wereldoorlog

In de wereldoorlog kwam er een mildere verhouding tussen Hervormd en Gereformeerd. Er bleken minder inhoudelijke verschillen dan gedacht. Zelfs met communisten werd soms samengewerkt in het verzet tegen de Duitsers. Voor dogmatische haarkloverijen was toen geen tijd. Na de oorlog, in 1946, kwam dit tot uiting door de formele oprichting van de interkerkelijke protestantse jeugdbeweging ‘Jeugd en Evangelie’ waarvan de kiem dus al in de oorlog gelegd werd. Een eerste jongerenorganisatie die de ‘kerkelijke verzuiling’ in protestants Nederland achter zich liet.

Een doel van ‘Jeugd en Evangelie’ (J en E) direct na de oorlog, was om, vanuit het evangelie en de samenwerking in de oorlog, het gesprek te voeren met elkaar. Zelfs met de communistische vrienden uit het verzet. Het was dus ook min of meer een evangeliserende beweging. Door de landelijke verkettering van het communistische Rusland kwam daar verder weinig van terecht. Hoewel ik niets weet over de formele rol die ‘J en E’ gespeeld heeft, bij de toenadering van Hervormd en Gereformeerd, zal ‘J en E’ wel het klimaat voor een goede verdere samenwerking bevorderd hebben.
Een bevriende collega onderwijzeres aan een Christelijke school van mijn vrouw maakte in 1959 zomerkampen van ‘J en E’ mee. De toen zeer bekende dichter dominee Okke Jager schreef in zijn boek ‘Jeugd en Evangelie (1956): J en E organiseerde die kampen dat gehele decennium.
Zelf maakte ik een congres van ‘J en E’ mee in De Steeg waar zo’n 100 jongeren aanwezig waren.

De onderliggende kritische houding tussen de beide grootste protestantse kerken, die de eerste helft van de 20ste eeuw bestonden, smolt weg, en dat begon bij de jeugd. Ook in Borne zal een soortgelijke sfeer zijn ontstaan.
Al in 1961 schreven 18 predikanten, de ‘Groep van 18’ genoemd, uit de Hervormde Kerk en Gereformeerde Kerken een oproep om tot eenheid te komen. Enkele duizenden kerkleden uit beide kerken reageerden. In wat boekjes werd het thema besproken en uitgediept. De jeugdraden van beide kerken namen het initiatief voor een verdere officiële toenadering.
Nadat er in 1965 een congres met 4000 belangstellenden plaatsvond werden er initiatieven genomen tot verdere samenwerking. Een veertigtal gemeenten zetten ‘Samen op Weg’ gespreksgroepen op. Deze druk van onderop leidde tot het besluit in 1969 van de synodes van beide kerken om de gesprekken zelf ter hand te nemen. In 1973 leidde dit tot een gezamenlijke synode.
Werkgroepen gingen aan het werk. Een en ander leidde in 1983 tot een intentieverklaring tot samenwerking. Niet onlogisch was dat het protestantse zuiden van Nederland, dat toen overwegend Rooms-Katholiek was, al snel plaatselijk de federatieve samenwerking gestalte kreeg. Vanaf 1986 besloot de kleine Evangelisch-Lutherse kerk mee te draaien in het fusieproces. Na veel en langdurig overleg de nieuwe naam werd uiteindelijk in 2002 besloten tot naam ‘Protestantse Kerk in Nederland’. Hierin komt nog steeds de afscheiding van de Rooms-Katholieke kerk tot uiting. In ‘protestant’ komt immers het woord protest voor. Dat stamde uit de tijd dat in het Nederlandse protestantisme de spreuk ‘Liever Turks (Moslims) dan Paaps (Katholiek) gestalte kreeg.
Dat is inmiddels ook veranderd. Overigens liepen, zoals gewoonlijk, de jongeren van beide kerken voorop. De jongerenorganisaties fuseerden al in 1997.

De Gereformeerde Gemeente in Borne ontstond pas in 1930

Wat er aan gereformeerden in Borne woonde, kerkte daarvoor in Hengelo. Na de formele totstandkoming van de gemeente in de jaren ’30 werden de diensten eerst in het kantoor van Spanjaard gehouden en daarna in het gebouw van Christelijke Belangen. Eind 1930 werd de kerk aan de Schaepmanstraat in gebruik genomen. In 2007 was er de afscheidsdienst. Tot 2009 werd de kerk nog gebruikt door de bewoners van het afgebroken ‘oude’ Dijkhuis. Het kerkgebouw werd verkocht aan de organisatie Wopit die het tot kleinschalige woonruimten verbouwde. De Hervormde Kerk ontstond al eeuwen eerder bij de reformatie en hoorde daarvoor bij de oorspronkelijke Rooms-Katholieke Kerk. Bijzonder is dat, in het overwegend Rooms-Katholieke Borne, zelfs bij de gelijkberechtiging, in de tijd van Napoleon rond 1700, de ‘oude’ Stephanus kerk in reformatorische handen bleef. De Rooms-Katholieke bevolking moest zich toen met een schuilkerk behelpen.

De Nieuwe Kerk aan de Deldensestraat, was eind jaren ’20 ontstaan toen veel Drentse arbeiders bij de Spanjaard fabriek gingen werken. Deze kerk is verkocht aan een Armeens kerkgenootschap.

Het kerkblad ‘Onderweg’ van de PGB ontstond al voor de fusie van de Gereformeerde Gemeente en de Hervormde Kerk in Borne. Eerst stond er nog SOW (Samen op Weg) voor.

In het laatste nummer van ‘Onderweg’ kan men het een en ander lezen over de historie van het blad dat in feite ook deels historie van het fusieproces is. Hierboven werd het landelijke klimaat en plaatselijke situatie geschetst voordat samenwerking ook in Borne tot een fusie leidde.
M.i. doe ik een tekort aan de historie als er niet nog een aspect bij betrokken wordt. Zelf kwamen we als gezin in 1970 in Borne wonen. Afgezien van een goede verhouding tussen de kerken was er nog geen sprake van een fusie. De Hervormde Kerk had 2 predikanten in dienst. Ds. Gols van de Oude Kerk en ds. Remmers van de Nieuwe Kerk.
In de jaren ’70 waren de eerste sporen van de ontkerkelijking aanwezig. De oude leden stierven en de aanwas van jonge leden had andere ideeën maar verloor ook leden. Dit proces werd in Borne versluierd omdat toen ‘Borne ‘over het spoor’ sterk uitbreidde (wijk Letterveld etc.).

De ontkerkelijking ging in de jaren ’70 in een versneld tempo door. Naast de theologische en organisatorische toenadering begon ook de financiële verarming door ledenterugval. Deze gang van zaken bevorderde het fusieproces. Daar kwam bij dat bij de nieuwe generatie dogmatische verschillen steeds minder speelden en dus de weerstand voor een fusie verminderde. Het belangrijkste was nog het verschil in cultuur en structuur.
Alle ontwikkelingen tezamen leidden dus tot het fusieproces. Zo werden de gedrukte ‘Hervormd Borne’ en het gestencilde gereformeerde ‘Kerkbode’ samengevoegd in het blad ‘SOW Onderweg’. Deze naam, met SOW erin, verwijst nog naar het landelijke fusieproces dat in zijn begindagen de naam ‘Samen op Weg’ heette. In 1985 verschijnt het eerste gezamenlijk Bornse nummer.

M.i. een mijlpaal want met zo’n gezamenlijk blad is er in feite geen weg terug van een fusie. Naar buiten toe had men één gezicht. Dus bijna 20 jaar voor de formele landelijke fusie in 2004 was er in Borne al een feitelijke fusie. Overigens duurde de formele fusie in Borne nog tot 2007. Dat tijdstip viel samen met de verkoop van het gereformeerde kerkgebouw.

In het eerste nummer schrijft hervormde ds. Beuckens Hij verwijst verder in het artikel naar het volk van Israël dat vanuit Egypte onderweg was naar het beloofde land. Hij vervolgt met: Dit geeft dus de achtergrond weer van de naam van het kerkelijke periodiek.

Bij de Hervormde kerkraadsvergadering in september 1984 verwoordt de ouderling en actieve rugzakwandelaarster mevrouw Siny Panneman de geboorte van Onderweg’ met de woorden refererend aan het fusieproces. Ze verwijst daarmee naar de Grand Route van Scandinavië tot aan de Franse Riviera.

In het begin zijn het vooral de predikanten die de redactie vormen met een enkele leek. In 1991 blijkt dat dat leken meer taken op zich nemen. Mevrouw Blaquière en de heer Oosterbroek vormen de redactie met ondersteuning van ds. Kolkman. In 1992 wordt de heer Barend Slettenaar hoofdredacteur en verdwijnt ook de ondersteuning door een predikant.
De lay-out en lettertype veranderen regelmatig. Ook het logo soms. Tot 2006 zijn er 3 kerktorens in verwerkt waarvan die van de gereformeerde kerk in 2007 verdwijnt dat omdat de kerk definitief sluit. In dat jaar fuseren de kerken definitief.
De redactie gaat ook mee in deze digitale tijd. In 2002 kan men e-mail berichten naar de redactie sturen en werd het blad in full colour gedrukt. De heer Ramerman verzorgt de mooie lay-out en wordt bijgestaan door de heer Gerrits die het tijdschrift voorziet van spirituele teksten.

In 2021 dwingt Europese regelgeving om, vanuit ‘privacy overwegingen’, zorgvuldiger om te gaan met naam- en adresgegevens. Zelfs voor rouwberichten moet toestemming aan familie gevraagd worden en mogen jubilea en verjaardagen etc. niet gepubliceerd worden zonder de administratieve rompslomp van toestemming.
Hierdoor verdwijnt een belangrijke functie voor kerkleden. Het blad wordt vooral een bezinningsblad. Maar zaten alle redacteuren daar op te wachten?

Het zal geholpen hebben dat het blad ten onder is gegaan door, voor het blad ‘Onderweg’ onzinnige wetgeving. In het voorlaatste nummer eind 2023 wordt dan ook vermeld dat er geen redactieleden gevonden kunnen worden.

Anderzijds zal de sterke teruggang van het aantal leden, waardoor veroudering van het ledenbestand optreedt, van invloed zijn geweest.
Toen ik in Borne kwam wonen waren er drie predikanten, nu is het er één. Ook een aantal andere verenigingen hebben trouwens te maken met teruglopende aantal leden. Ook is het moeilijk om leden te vinden die verantwoordelijke bestuurstaken etc. op zich te nemen. De veroudering brengt met zich mee dat jongere mensen, veelal uit kleinere gezinnen, ook steeds meer mantelzorg op zich moeten nemen.

Bronnen

‘Jeugd en Evangelie’ Okke Jager Zomer en Keunings uitgeversmij 1956
‘Onderweg met de protestantse gemeente Borne 2024′

Noten

1. Met uitzondering van de strijd binnen de Gereformeerde Kerken die tot een kerkscheuring leidde waaruit de zogenaamde art. 31 gereformeerden ontstonden.
2. ‘Van kerken tot kerk: Achttien gereformeerde en hervormde predikanten stellen de eis der hereniging! ’ uitgave W. ten Have N.V. 1961 Carrilonreeks.
3. Landelijk ontstonden de gereformeerde gemeenten door kerkscheuringen in 1834 en en 1886. Achtergrond was dat Koning Willem I zich met de kerk ging bemoeien. Zo kwam er ook een Ministerie van Eredienst. In de jaren ’60 kon de toenmalige Hervormde |Kerk nog steeds post verzenden met gefrankeerd enveloppes van het Ministerie van Binnenlandszaken.
4. Stichting Wopit is kleinschalig, vernieuwend en professioneel. Ze zet zich in voor mensen met psychiatrische kwetsbaarheid.
5. De oude naam was ‘Nederduitse Gereformeerde Kerk’ ontstaan na de reformatie in Nederland. De naam Gereformeerde Kerken grijpt in de 19de eeuw op terug
6. Zelf vraag ik mij af hoeveel christenen zich nog letterlijk kunnen vinden in het begrip ‘Gods koninkrijk op aarde’.

(–> naar PDF-versie van deze publicatie)

(–> naar Inhoudsopgave 2024-03)

(–> naar Boorn & Boerschop pagina)