Auteur: Antoinette Nitert
Het lijkt wel een natuurlijk lot van boeken dat ze na verloop van tijd uit het zicht verdwijnen en verscholen raken op planken in kasten van weinig betreden ruimtes. De boeken uit de bibliotheek van het HIP vergaat het niet anders. Weggeborgen in metalen kasten, ergens in een hoek van de ruimte van het HIP in het Kulturhus, worden ze nog nauwelijks ter hand genomen of geleend, terwijl ze toch zo vol boeiende verhalen en prachtige afbeeldingen staan die getuigen van het rijke verleden en de cultuur van Borne en de kerkdorpen. In deze rubriek zal ik telkens een of enkele boeken uit de HIP-bibliotheek als het ware in de vitrine plaatsen van Boorn en Boerschop, voorzien van een korte bespreking, die mogelijk inspiratie biedt om het boek te (her) lezen. Een overzicht van de gehele bibliotheek van het HIP is te vinden op de site van het Historisch Platform van Overijssel www.mijnstadmijndorp.nl
Boekbeschrijving
Fischer, dr. E.J., Fabriqueurs en fabrikanten. De Twentse katoennijverheid en de onderneming S.J. Spanjaard te Borne tussen circa 1880 en 1930. Utrecht 1983
Het onderzoek
Oorspronkelijk is dit werk van dr. Fischer (econoom) verschenen als dissertatie met als centrale onderzoeksvraag hoe het te verklaren is dat in Nederland de industrialisatie betrekkelijk laat op gang komt. Ligt dat aan de “… slome en dikbuikige ambachtsbazen wier aan geestelijke vervetting lijdend brein hun verhinderde de sprong uit de traditionalistische bedrijfsvoering te wagen?” , oftewel zijn hier psychische factoren debet aan of ligt het toch iets anders?
Om hierop een antwoord te vinden neemt Fischer één specifiek berdrijf onder de loep, de firma Spanjaard, binnen één regio, Twente, tegelijk onderzoekend in hoeverre dit model kan staan voor het grotere geheel. In de periode 1800 tot 1930 volgt hij de ontwikkelingen van Spanjaard – van huisindustrieën bedrijf naar fabriek – tegen de achtergrond van de ontwikkeling van Twente en Borne in het algemeen en de katoennijverheid in het bijzonder.
Na een diepgravend en breed uitgevoerd onderzoek, op basis van veel archiefmateriaal, komt Fischer tot de conclusie dat Spanjaard wel degelijk een energieke onderneming was, maar dat economische omstandigheden de ontwikkeling hebben vertraagd, zoals slechte infrastructuur en ongunstige ligging t.o.v. internationale handel, vooral in de eerste decennia.
De uitgave
Het pad naar deze conclusie levert een rijke en gedetailleerde hoeveelheid historische informatie op. Na de uiteenzetting van de onderzoeksvraag (hoofdstuk I) volgen twee Algemeen historische inleidingen: de ontwikkelingen van Twente en Borne tot rond 1800 (de voorgeschiedenis) gevolgd door een geschiedenis van de Twentse textielindustrie.
De daaropvolgende hoofdstukken zijn telkens op dezelfde manier ingedeeld. Per periode (1833-1864, 1865-1900 en 1901-1927) worden eerst de belangrijke ontwikkelingen in Borne besproken – bevolking, bestaansmiddelen, welvaart en verkeerssituatie- gevolgd door de ontwikkelingen bij de firma Spanjaard waarbij zaken als organisatie van de productie, omzet, kapitaalvorming, winstvoet en sociale verhoudingen aan de orde komen.
Kern van het boek is de zeer succesvolle opeenvolging van vier generaties Spanjaard, begonnen door Salomon Jacob, verkoper van oude kleren, die zich snel opwerkt tot fabriqueur van textielproducten. Zijn zoons Jacob en Levie die het bedrijf opstoten, door de stichting van een stoom-spinnerij en –weverij. De derde en vervolgens vierde generatie Spanjaard bestuurt het bedrijf als een NV, sluit fortuinlijke huwelijken en heeft grote sociale en politieke invloed op de gemeenschap van Borne.
Aanbeveling
Zeker, het is stevige wetenschappelijke kost, maar verwoord in een uiterst leesbare stijl, bijgelicht door een ruime hoeveelheid tabellen, grafieken en illustraties. Het aardige aan dit boek is bovendien dat het door de identieke indeling van de hoofdstukken ook goed gelezen kan worden als een reeks deelgeschiedenissen; de geschiedenis van Borne, van de Twentse textielindustrie of van Spanjaard.
(–> naar PDF-versie van deze publicatie)
(–> naar Inhoudsopgave 2024-03)
(–> naar Boorn & Boerschop pagina)