Auteur: Bertie Velthuis
Bij het opzetten van deze rubriek 2 jaar geleden dacht ik dat er 50 jaar geleden iedere jaar in Borne wel iets gebeurd zou zijn, dat geschikt was om 50 jaar later over te schrijven.
Dat bleek over de maanden mei t/m september 1973 niet het geval. Het zelfde gold voor de maanden oktober t/m december 1973. Wel is waren er in deze maanden november en december 1973 de zgn. autoloze zondagen, maar in Borne waren er geen inwoners die op een ludieke wijze bijv. door met eend (auto) getrokken door een paard, of op een andere bijzondere wijze over de stille wegen gingen. Maar een rubriek moet echt wel in iedere editie van een blad verschijnen. Dit probleem heb ik op de volgende wijze opgelost: Er “mist” dus 1 x 50 jaar en we hebben de laatste 50 jaar nog toe goed. Deze jaren tel ik op en kom zo tot 100 jaar (Of tel ik zo appels en peren op?) Om deze 100 jaar toch goed te maken meende ik er goed aan te doen om eens te kijken wat er 100 jaar geleden, dus in 1923 in de maanden mei t/m december, is gebeurde. Dit onderzoek heeft tot resultaat geleid. Tevens leidde dit onderzoek tot een opmerkelijke “bijvangst”, waaruit het artikeltje “de offersteen vervolg” is ontstaan.
Feesten ter gelegenheid van het 25 jarig regeringsjubileum van Koningin Wilhelmina
Wilhelmina werd kort na haar 18de verjaardag op 6 september 1898 in de Nieuwe Kerk te Amsterdam als ingehuldigd als Koningin der Nederlanden. Reeds op tienjarige leeftijd, toen haar vader Willem III overleed was ze officieel koningin. Tot haar achttiende verjaardag trad haar moeder Emma als regentes op. Nederland bleef tijdens de 1ste wereldoorlog neutraal. In 1917 braken er overal in Europa revoluties uit. In Nederland probeerde Pieter Jelles Troelstra in 1918 een revolutie te ontketenen, waarbij het koningshuis niet meer gewenst was. De revolutiepoging mislukte echter en lokte zelfs een tegendemonstratie uit vóór het koningshuis, waardoor Wilhelmina’s populariteit alleen maar door toenam.
Mogelijk is deze “geschiedenis” de reden is voor het gegeven dat het 25-jarig regeringsjubileum in heel Nederland zo groots werd gevierd. Ook in Borne werd “stevig uitgepakt”. Misschien nog wel grootser dan in naburige steden en dorpen.
De omstandigheden
Niet iedereen was voorstander van een groots feest, hiervoor waren meerdere redenen:
a. er waren financiële zorgen bij de gemeente en de inwoners
b. er waren zorgen over het te verwachten grote drankgebrui
Ad a.
Het feest werd gehouden in een tijd van malaise. Er heerste een bedrukte toestand in het land. Er was sprake van grote werkloosheid en de salarissen bij de overheid daalden. Gemeentearbeiders die niet in vaste dienst waren werden ontslagen. De melkprijs voor boeren ging met 2 cent, van 14 cent naar 12 cent per liter, omlaag. De textielindustrie stond, gezien de concurrentie uit het buitenland (Engeland en Japan) slecht voor. Dit gaf de nodige financiële zorgen. Bij al deze narigheid zorgde de N.V. Stoomspinnerijen en Weverijen, voorheen S.J. Spanjaard, voor een positief gebaar door aan ieder harer gehuwde arbeiders fl. 4,– te schenken. Dit bedrag komt globaal overeen met het loon van een arbeider in de werkvoorziening.
De feestcommissie vraagt in juni voor het feest aan de gemeente een subsidie aan van fl. 1.200,–. Ze geeft hierbij aan, bereid te zijn eventueel in de gemeentekas terug te storten wat in verband met de offervaardigheid van de burgers van de gemeentesubsidie ongebruikt zou blijven. De gemeenteraad besloot, op advies van B. & W., een subsidie van fl. 200,– te verlenen. (6 stemmen voor en 2 tegen).
De raad was van mening dat er veel dringender zaken, o.a. werkverschaffing, waren en wees het verzoek resoluut af. Enige dagen later kwam de commissie en enige hoofden van scholen bijeen. Allen gaven zonder onderscheid hun grote teleurstelling te kennen over het genomen besluit. Met deze subsidie was geen feest te organiseren. Men was teleurgesteld dat het besluit zo snel, zonder enig overleg zo resoluut was genomen. Kennelijk voelde de raad niets voor een feest. De voorzitter van de feestcommissie sprak nader met de burgemeester. Deze was van mening dat het moment van behandelen van het verzoek ongelukkig was geweest en dat de Raad, wanneer de nood aan de man kwam, misschien nog wel wat zou willen doen. Er waren misschien nog wel wat resten in andere potjes. Men was ook van mening dat, wanneer de Raad, toch een afspiegeling van de bevolking, weinig voor een feest voelde, de burgerij dit mogelijk ook niet voelde. De feestcommissie wilde de raad met de consequenties, geen feest, confronteren. De commissie kon en wilde niet verder.
Anderen zouden het nog kunnen oppakken dacht men. Op 17 augustus komt plotseling het bericht dat er alle hoop is dat te Borne toch een jubileumfeest zal plaatsvinden. Er komen zelfs berichten dat De jubileumfeesten zullen op 13 en 14 september gehouden worden in plaats van op 6 en 7 september. Op de lijsten wordt nl. zeer druk ingetekend. In de Raad van 24 augustus komt de subsidieaanvraag weer aan de orde. Bornerbroek vraagt een bedrag van fl. 200,–. Borne vraagt een bedrag van fl. 0,75 per schoolgaand kind, hetgeen neer zou komen op ongeveer fl. 1000,–. B. en W. stellen nu voor aan Bornerbroek fl. 20,– en aan overig Borne (dus Borne Zenderen en Hertme samen) fl. 380,– te verlenen. De begrotingspost “volksfeesten” moet hiervoor met fl. 200,– worden verhoogd. Raadslid Zandvoort zegt dat als wij werkelijk menen bij de kinderen de liefde voor het Orangehuis aan te kweken dan moeten we niet te schril zijn. Van de subsidie die B. en W. voorstellen te geven kan het comité volgens hem voor het feest weinig doen. Persoonlijk voelt hij er niets voor om Oranjefeesten te houden en hij zal tegen het voorstel stemmen. Raadslid Baartman wil het verzoek van adressanten inwilligen. Raadslid Schabbink komt op tegen de uitlatingen van de heer Zandvoort. De tijden zijn er niet naar om zulke grootscheepse uitgaven te doen. Hij doelt op de toestand van de textielindustrie en is er niet voor, het verzoek van de feestcommissie in te willigen. Raadslid Hendrikse wil het schoolfeest hoger subsidiëren dan B. en W. willen. Weth. IJzereef zegt dat de gemeentekas geen hogere uitgaven voor feesten toelaten. Het voorstel van B. & W. wordt met 6 voor en 2 stemmen tegen aangenomen. De 2 tegenstemmers waren van mening dat er meer subsidie moet worden verstrekt. Weth. van Leeuwen geeft de feestcommissie in overweging bij het collecteren de buurtschappen niet te vergeten. De feestcommissie neemt dit advies ter harte. Er waren eerder zgn. buurtcommissies gevormd. De door hen ingezamelde gelden waren nogal meegevallen. Dit blijkt een bedrag van ruim fl. 700,– te zijn. De feestcommissie stuurt een circulaire aan een de verschillende buurtcommissies met het verzoek 25 % af te staan voor de feesten om reden dat het bedrag dat voor de feesten bijeen is gebracht niet zo hoog is en de commissie bang is dat ze voor een tekort komt te staan. Of er geld is overgedragen is niet bekend. Of de feestcommissie geld te kort is gekomen is ook niet bekend. Wel is duidelijk dat er uiteindelijk voldoende geld beschikbaar is. De feesten gaan door, zij het een week later dan gedacht, kennelijk hebben de financiële perikelen de voorbereidingen opgehouden.
Ad b.
In juni komt er bij het gemeentebestuur een adres (verzoek) van Ds. D. Kuilman, predikant der Ned. Hervormde kerk, om bij de komende jubileumfeesten een tapverbod uit te vaardigen. Allereerst maakt een van de raadsleden de opmerking dat de data gewijzigd moeten worden, immers de jubilumfeesten zullen op 13 en 14 september worden gehouden. Kennelijk was de foute datum niet door
B. & W. opgemerkt. In de gemeenteraad wordt over deze verzoeken flink gediscussieerd. Het raadslid Schabbink houdt een pleidooi voor inwilliging van het verzoek. Het adressanten zijn de leden van de 2 grootste kerkelijke gemeenten hier ter plaatse. Er wordt niet veel gevraagd, alleen het weren van sterke dranken. Adressanten hebben het geestelijk heil der gemeente op het oog.
Dronkemans-tonelen zouden het feest ontsieren. De heer Zandvoort sluit zich hierbij aan. We moeten er vooral aan denken dat ‘een autoriteit als Minister van Arbeid aan de gemeenten verzocht heeft op de jubileumfeesten een tapverbod uit te vaardigen. (Aan alle gemeenten heeft de minister een zodanig verzoek doen uitgaan). Raadslid Hulshoff vindt het een delicate kwestie, vooral wanneer men niet met de richting der drankbestrijding mee kan gaan. Er is echter nog een verschil op welke plaatsen de feesten gehouden worden. De feestcommissie schijnt overigens de actie voor een tapverbod niet te steunen. In algemene zin mag verder van de Bornse bevolking gezegd worden dat zij rustig en kalm een feest kan vieren. Daarom ziet hij niet de noodzakelijkheid van een tapverbod in. De heer Zandvoort zegt dat er in de feestcommissie ook twee mensen zitten die zelf sterken drank verkopen. Van die zal toch geen actie voor een tapverbod uitgaan! De heer Schabbink: Men zou ook kunnen zeggen, dat het comité het niet nodig vond omdat er al een adres was. Hij betreurt het dat er altijd nog mensen zijn die niet anders feest kunnen vieren dan met een zekere hoeveelheid jenever. De heer Hendrikse ziet niet de noodzakelijkheid van een tapverbod in. Hij denkt dat bij een drooggelegd feest de mensen naar een andere gemeente zullen gaan om jenever te halen. De heer Schabbink: ‘Als het zoo erg is dan is er zeker een tapverbod nodig’. De heer Baartman heeft gehoord dat het feest niet zou doorgaan als er een tapverbod kwam. Hij is er nu zeker voor om het feest droog te leggen. Weth. lJzereef zegt dat de feestcommissie zich bij B. en W. niet heeft uitgelaten over een tapverbod. B. en W. hebben gemeend de Bornse mensen goed te kennen. De vergunninghouders goed te kennen. De vergunninghouders zijn onze belastingbetalers en als er nu in Borne eens iets anders is dan gewoon, moeten wij niet zeggen: ‘Nu mag je op het feestterrein geen sterken drank verkopen’. De heer Hulshof protesteert tegen de uitlatingen van de heer Baartman over de feestcommissie. Hij zou het een insinuatie kunnen noemen. De heer Zandvoort vindt het jammer dat zoveel raadsleden niets voor drankbestrijding voelen. De heer van Leeuwen: “Het spijt me dat een tak van Borne, zijnde Bornerbroek, al feest gevierd heeft zonder tapverbod. De Voorzitter: ‘U weet misschien niet dat de feestcommissie de kasteleins in Bornerbroek heeft aangeschreven om niet te tappen’.
Bij de stemming over het al dan geen tapverbod staakten de stemmen. 4 voor 4 tegen. In de volgende raadsvergadering zal het onderwerp weer aan de orde komen. (In de vergadering waren slecht 8 raadsleden aanwezig, 2 raadsleden waren afwezig Dit was de laatste vergadering van de raad in deze samenstelling. Hierna werden gemeenteraadsverkiezingen gehouden). In de eerstvolgende raadsvergadering, die van 4 september 1923, komt het verzoek om een tapverbod weer aan de orde. Nu ligt er ook een verzoek van het Bornsche Drank-weer comité. Weer wordt er over een tapverbod tijdens de jubileumfeesten uitgebreid gediscussieerd. De nieuwe raad, bestaat nu uit 13 personen. B. en W. hebben geadviseerd geen tapverbod in te stellen. Met 7 stemmen tegen een tapverbod en 6 stemmen voor een tapverbod, stemt de Raad hiermee in.
Versiering van het dorp
Alle straten waren versierd. Overal wapperde vrolijk het nationale dundoek en op groen was niet bespaard. Er waren op verschillende punten samen 12 erebogen, de een nog mooier dan de ander, opgericht. Bij verschillende villa’s en particuliere huizen was verlichting aangebracht. De Brinkstraat met zijn interessante jubileumzuil had het grootste attractiepunt dat duizenden toeschouwers trok. Het was een 15 meter hoge jubileumzuil. (Om een beeld te krijgen: de nok van een blokje van 2 woningen is gemiddeld 7,50 m. hoog.). Het was een waar kunstwerk. Het stak boven alles uit. Voorbijgangers maakten de opmerking:
“Neugns Spanjaard bi’j ’n grootsten in Boorn”
In goed Nederlands, behalve Spanjaard zijn jullie de grootste van Borne.
Het ontwerp en de leiding van de bouw was in handen van Antoon Morselt jr. (aannemer) en Herman Liedenbaum.(Klumpers) Het geheel werd opgetrokken met hout dat later voor de bouw van de 3 woningen Ennekerdijk 23-25 en 27 zou worden gebruikt. Antoon Morselt kwam uit de bekende Bornse aannemersfamilie Morselt. Hun werkplaats (thans PRE-engineering) is nog steeds te zien op de hoek van de Brinkstraat en het pad naar de Nederlands Hervormde kerk. Herman Liedenbaums vader had een drogisterij aan de Brinkstraat nr. 11. Herman had in Duisland een kunstschilderopleiding genoten. In het dagelijkse leven had hij een schildersbedrijf. Ook maakte hij schilderijen. Hij was ook de ontwerper van het Mariakapelletje in Oud Borne. Bij het ontwerpen van de zuil zou hij geïnspireerd zijn door de “Siegessäule” te Berlijn.
De poort met zuil werd in eendrachtige samenwerking opgebouwd. Dag en nacht werd hieraan gewerkt. De poort zelf lijkt een hoogte te hebben van ongeveer 5 m. Daarboven verrees de zuil van ongeveer 10 m. De zuil leek ’s avonds door zijn kleurige verlichting op een vuurtoren. Het voetstuk was aan weerskanten van de straat opgetrokken. Het bevatte aan beide zijden een appartement dat was ingericht als moderne theesalon. Hier werd men door dames bediend. Verschillende kijklustigen pauzeerden hier een wijle tussen het jeugdige groen onder het genot van een heerlijk kopje thee of een verfrissend glaasje ranja C.P.. Heren konden hier een heerlijke manilla bemachtigen.(Een manilla is een sigaar gemaakt van op de Filipijnen verbouwde geurige tabak.) De inkomsten uit de verkoop gingen naar de kas van de buurt. Deze had het ook dringend nodig. De kas had het volgens velen bij het oprichten van de zuil namelijk zwaar te verduren gehad. Maar gezien de goede verkoop was de verwachting dat een failliet zo goed als uitgesloten was. De buurt Brinkstraat kreeg de eerste prijs. Maar er waren volgens het juryrapport meerdere mooie erebogen. Ook op de Markt, de Hengelosestraat en de weg naar Almelo stonden prachtige erebogen. Tegenover de heer Spekreis was een prachtige ereboog opgericht die ieders bewondering wegdroeg, opgetrokken in een meer artistieke stijl en afgesloten met een poort waarop in sierlijke letters het opschrift: “In naam van Oranje doe open de poort” met bovenin een heuse bijenkorf met zoemende bijen eromheen, zijnde het Bornsche wapen. Deze ereboog speelde ook nog een rol bij de start van de kinderfeesten (zie aldaar) De kinderfeesten vonden plaats op de feestweide. De feestweide was traditioneel gelegen nabij de boerderij “het Wensink” of Scholten,. Deze lag ongeveer daar waar nu het parkje Scholtenshof, met Boris, ligt. Voor de Christelijke school (de Bleek) stond een pyramide, ontworpen door de heer Groothengel, een prachtstuk. De Stationsstraat had ook een ereboog opgericht. Maar door een rukwind stortte ze, zonder verdere ongelukken te veroorzaken, woensdags middags door een rukwind in elkaar. Er was geen tijd meer voor herstel. Op een schild, neergehangen op de plaats waar de boog stond opgesteld, was een gedichtje geschreven met de tekst:
De bedoeling was heel goed
Wij maakten een boog met spoed
De wind dacht waar gaat dat heen
En wierp hem heel gauw naar beneen.
Gezien al dit fraais is het heel begrijpelijk dat “door schier alle ingezetenen en een groot aantal vreemdelingen in opgewekte feestelijke stemming uiting van bewondering werd gegeven.”
Het kinderfeest op donderdag 13 september
’s Middags ging er een kleurige optocht van meer dan 1300 kinderen, van alle scholen in het dorp, gekleed in witte kleedjes met oranje en vlaggetjes en begeleid door de St Stephanus harmonie naar het feestterrein bij boerderij “Wensink”. Bij de poort, bij Spekreis speelde de St. Stephanus harmonie: ”In naam van Orange doe open de poort”. Een van de schoolkinderen sprak namens alle kinderen. Twee in wit geklede bruidjes gaven de voorzitter van de feestcommissie toestemming de poort te openen. Hij trok vervolgens een hier gespannen het oranje lint los. Allen trokken door de poort verder naar het feestterrein. Op de speelweide werden verschillende spelletjes uitgevoerd o.a. houtjes rapen, zaklopen, wedloop met hindernissen, eierlopen enz. Hieraan waren diverse prijsjes verbonden. Alle kinderen kregen versnaperingen. Er stond een draaimolen. De kinderen bleven, veelal samen met hun ouders, tot 7 uur op het feestterrein. De feestcommissie liet weten dat ze het slagen van het kinderfeest als hoogste doel had gesteld.
Alle genoemde spelletjes zult u nog wel kennen. Het spelletje “houtjesrapen” is mij niet bekend. Het werd in de 20er jaren van de vorige eeuw op vrijwel ieder school- of volksfeest gespeeld, vooral door meisjes.
Het volksfeest op vrijdag 14 september
In de verschillende kerken werd op plechtige wijze aan deze blijde gebeurtenis aandacht geschonken
De feesten werden ’s morgens aangekondigd door 2 herauten te paard met een hoornblazer
De dag begon met het zenden van een telegram van de feestcommissie aan de Koningin met de tekst:
Feestvierend Borne feliciteert Uwe Majesteit met Uwer Majesteits 25-jarig jubileum en spreekt de hoop uit dat Uwe Majesteits huis nog een lang leven beschoren moge zijn tot heil en zegen van het vaderland en volk.
Om 9 uur begonnen de volksspelen op het feestterrein, deze trokken veel belangstelling Daarna begonnen de spelen met tonnetje steken, boegsprietlopen, mastklimmen enz. ‘s Middags trok een allegorische optocht met 43 versierde wagens en groepen door het dorp. De wagens waren vaak erg fraai. Helaas waren er veel vertragingen, vooral in de Grotestraat. De wagen uit Hertme kon niet onder een ereboog door, ze moest omkeren en verderop weer bij de optocht aansluiten. De publieke belangstelling was overweldigend, met zeer veel vreemdelingen, vooral uit Hengelo. De jury deelde 10 geldprijzen uit. Daarna was het ringrijden/ ringsteken met versierde karretjes, fietsen en motorfietsen. Het ringrijden nam zo veel tijd in beslag, dat het ‘s zaterdags werd voortgezet met deelname van 60 fietsen. ’s Avonds werd er door op de markt door de St. Stephanusharmonie een concert gegeven en werden er door de fotoclub lichtbeelden vertoond. Deze werden geprojecteerd op een doek dat was gespannen tegen de zijgevel van het gemeentehuis, gelegen aan de Markt. De eerste beelden waren van de Koninklijke familie. Er werden vaderlandse liederen ingezet, maar helaas werd er niet volop meegezogen. Een mooi moment was toen bewoners van de Brinksraat gezamenlijk, vooraf gegaan door een Duits muziekgezelschap de markt opkwamen. De fotoclub vertoonde toen beelden van een eerder feest in de Brinkstraat, namelijk dat van het vieren van “Nederland 100 jaar onafhankelijk”. in 1913. Daarna vormde zich een fakkeloptocht, die zich, voorafgegaan door de herauten naar het feestterrein begaf. Hier waren verschillende versnaperingen te verkrijgen. De harmonie “de Eendracht” uit Hengelo zorgde er door dat er door dans-lustigen een dansje kon worden gemaakt. De gezellige drukte duurde tot middernacht. Rond middernacht Het gehele feest verliep zonder wanklacht. De politie behoefde “het potlood niet te gebruiken”.
Bij tonnetje steken neemt de deelnemer plaats op een karretje dat boven op een helling staat. Hij/zij heeft een lange stok die door een ring aan een grote emmer, gevuld met water, die aan een draaibare as onder aan de helling hangt moet worden gestoken. Veelal lukt dit niet en krijgt de deelnemer de emmer water over zich, tot grote hilariteit dan de omstanders. De winnaar is degene die de stok wel door de ring steekt. Bij boegsprietlopen moet de deelnemer over een ronde stam, die qua diameter steeds kleiner wordt lopen. De stok buigt door een gaat zwiepen. De deelnemer valt vaak en komt terecht in water onder de stam, met grote hilariteit als gevolg.
De feestelijkheden in Bornerbroek
In Bornerbroek werd het Jubileumfeest reeds op 21 en 22 augustus gevierd. De eerste dag was het feest voor de kinderen. De kinderen werden ruimschoots onthaald en vermaakt in de weide van de heer Kamphuis. Er waren diverse wedstrijden waarvoor prijsjes beschikbaar waren gesteld. De volgende dag was er ’s morgens door volwassenen ringrijden te paard en ringrijden met versierde karretjes.
’s Middags was er vogelschieten met 39 deelnemers. Ook was men bezig met tonnetje steken, dat wanneer er mis werd gestoken werd, tot groot gelach aanleiding gaf. Voorafgegaan door muziek ging er in de namiddag een kleine allegorische optocht over de Almelosestraat, thans de Past. Ossestraat, naar het feestterrein, waar de prijsuitreiking was. Mede door het mooie weer was het daar tot diep in de avond, met de verschillende vermakelijkheden, goed toeven.
De feestelijkheden in Zenderen en Hertme
De jubileum feesten van Hertme en Zenderen werden gezamenlijk op 13 en 14 september gehouden in Zenderen gehouden. De eerste dag kinderfeesten en ’s avonds een concert. De tweede dag opening met herauten waarna volksspelen, allegorische optocht en ringrijden met verschillende versierde voertuigen. ‘s Avonds concert en fakkeloptocht.
Aan prijzen en prijsjes wordt voor een bedrag van totaal fl. 250,– uitgereikt. Kennelijk is er voor het feest plaatselijk veel geld ingezameld.
Loftrompet voor koningin Wilhelmina en de Oranjes
Door Pater Anastasius van de Broek, Carmeliet te Zenderen, wordt in de Twentsche Courant van 8 september 1923 een pagina grote foto van koningin Wilhelmina geplaatst. Rond de foto schrijft hij een loftrompet over de Koningin en de Oranjes. Onder de foto plaatst hij een gedicht bestaande uit 4 coupletten van elk 4 regels
Oranje – Nederland
’t Is feest, ’t is feest in heel ons Nederland;
Een juichkreet stijgt uit aller monden
Ter eer van haar, met wien door hechten band
Geheel ons volk zich innig voelt verbonden
’t Is feest, omdat voor vijf en twintig jaar
De jeugdige princes werd Koninginne
Toen juichte heel het volk en groette Haar
Van blijden geestdrift jublen, als vorstinne
Sinds staat geheel het volk van Nederland
Geschaard rondom haar troon in liefde en trouw
Dat ondervond de man, die dwaas de hand
Dorst heffen naar de kroon der Hooge Vrouwe.
Blijf één Oranje en ’t Nederlandsche volk;
Zooals het was, zóó blijv ’t in verre jaren!
Deez’ wensch en bee zij trouwen liefde tolk
Wil, God, nog lang vorstin en volk saam sparen.
(–> naar PDF-versie van deze publicatie)
(–> naar Inhoudsopgave 2024-02)
(–> naar Boorn & Boerschop pagina)